پنج ضرورت راهبردی برای بقای کسب‌وکارها در اقتصاد پرریسک
پرویز کرمی؛ مشاور اقتصاد دانش‌بنیان اتاق ایران و رئیس هیات مدیره مرکز نواوری فولاد الیاژی ایران اقتصاد ایران سال‌هاست با شرایط پیچیده‌ای از نااطمینانی، تحریم، محدودیت‌های بین‌المللی، نوسانات اقتصادی و دشواری‌های محیط کسب‌وکار مواجه است. در کنار این شرایط، بحران‌های پیش‌بینی‌نشده و مخاطراتی همچون جنگ نیز می‌توانند فعالیت بنگاه‌های اقتصادی را با اختلال جدی مواجه کنند. در چنین فضایی، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های پیش روی کارآفرینان این است که چگونه می‌توان کسب‌وکاری ساخت که نه‌تنها در شرایط دشوار دوام بیاورد، بلکه توانایی سازگاری، بازسازی و حتی خلق فرصت‌های جدید را نیز داشته باشد؟
به اعتقاد من، پاسخ این پرسش در مفهوم «تاب‌آوری اقتصادی» نهفته است؛ مفهومی که فراتر از مقاومت در برابر بحران، به توانایی یک بنگاه برای پیش‌بینی مخاطرات، مدیریت شوک‌ها، انطباق با شرایط جدید و بازگشت به مسیر رشد اشاره دارد.
امروز دیگر صرف برخورداری از سرمایه، تجهیزات، بازار و تجربه مدیریتی برای موفقیت یک بنگاه کافی نیست. کسب‌وکارهای آینده باید شبکه‌ای، یادگیرنده، فناورانه، چابک و متکی بر سرمایه انسانی توانمند باشند. بر همین اساس، می‌توان پنج ستون اساسی برای شکل‌گیری بنگاه‌های تاب‌آور در اقتصاد پرریسک امروز تعریف کرد.
۱. تاب‌آوری اقتصادی؛ ضرورت عبور از مدیریت روزمره به مدیریت سناریوها
نخستین ضرورت برای بنگاه‌های اقتصادی، آمادگی در برابر شرایط پیش‌بینی‌نشده است. بسیاری از کسب‌وکارها بخش عمده‌ای از انرژی مدیریتی خود را صرف مسائل جاری می‌کنند و کمتر برای سناریوهای بحرانی برنامه دارند.
در شرایط تحریم و جنگ، مدیریت نقدینگی، تنوع‌بخشی به بازارهای فروش، کاهش وابستگی به تأمین‌کنندگان محدود، شناسایی منابع جایگزین و حفظ زنجیره تأمین اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.
بنگاه‌ها باید برای شرایط عادی، شرایط بحرانی و شرایط اضطراری برنامه مشخص داشته باشند. همچنین لازم است مسیرهای تصمیم‌گیری کوتاه‌تر و ساختارهای سازمانی چابک‌تر شوند تا در زمان بروز بحران، امکان واکنش سریع وجود داشته باشد.
تاب‌آوری اقتصادی به معنای صرفه‌جویی افراطی یا توقف سرمایه‌گذاری نیست؛ بلکه به معنای مدیریت هوشمند منابع و اولویت‌بندی فعالیت‌هایی است که استمرار حیات و رقابت‌پذیری بنگاه را تضمین می‌کنند.
۲. شبکه‌سازی و اکوسیستم‌سازی؛ پایان دوران کسب‌وکارهای جزیره‌ای
دومین ستون تاب‌آوری، شبکه‌سازی و شکل‌دهی به اکوسیستم همکاری است. در اقتصاد امروز، هیچ بنگاهی به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی همه نیازهای خود باشد. پیچیدگی زنجیره‌های ارزش، سرعت تغییرات فناوری و محدودیت منابع، ضرورت همکاری میان کسب‌وکارها را بیش از گذشته نمایان کرده است.
کارآفرینان باید از رقابت صرفاً انفرادی فاصله بگیرند و ظرفیت‌های همکاری را در میان خود شناسایی کنند. همکاری در تأمین مواد اولیه، استفاده مشترک از زیرساخت‌ها، توسعه بازار، صادرات، بازاریابی و حتی سرمایه‌گذاری مشترک در فناوری می‌تواند هزینه‌ها را کاهش و قدرت رقابت بنگاه‌ها را افزایش دهد.
در این میان، نقش اتاق‌های بازرگانی، تشکل‌های اقتصادی، مراکز نوآوری، دانشگاه‌ها، صندوق‌های سرمایه‌گذاری و شرکت‌های دانش‌بنیان بسیار مهم است. این نهادها باید از فعالیت‌های جزیره‌ای عبور کنند و به حلقه‌های اتصال میان صاحبان مسئله، صاحبان فناوری، سرمایه‌گذاران و بازار تبدیل شوند.
یکی از پیشنهادهای جدی در این زمینه، شکل‌گیری شبکه‌ها و کنسرسیوم‌های تخصصی میان کارآفرینان و بنگاه‌های اقتصادی برای حل مسائل مشترک است.
باید به این واقعیت توجه کنیم که شبکه‌سازی صرفاً به معنای برگزاری نشست و ایجاد ارتباطات اجتماعی نیست؛ شبکه‌سازی زمانی ارزش اقتصادی پیدا می‌کند که به پروژه مشترک، قرارداد، توسعه بازار و خلق ارزش منجر شود.
۳. سرمایه انسانی؛ مهم‌ترین دارایی بنگاه در روزهای دشوار
سومین ستون تاب‌آوری، توجه به نیروی انسانی است. در شرایط بحران، یکی از آسیب‌های جدی بنگاه‌ها، کاهش انگیزه کارکنان، خروج نیروهای متخصص و از دست رفتن سرمایه‌های انسانی انباشته‌شده در سازمان است.
نیروی انسانی صرفاً یک هزینه در صورت‌های مالی نیست؛ بلکه مهم‌ترین سرمایه برای عبور از بحران و بازسازی توان رقابتی بنگاه محسوب می‌شود.
کارآفرینان و مدیران باید در شرایط دشوار بیش از گذشته به حفظ نیروهای کلیدی، ایجاد اعتماد سازمانی، شفافیت در ارتباطات، مشارکت دادن کارکنان در تصمیم‌گیری‌ها و تقویت انگیزه و تعلق سازمانی توجه کنند.
همچنین آموزش مستمر، ارتقای مهارت‌ها، بازآموزی متناسب با تحولات فناوری و طراحی مسیر رشد و جانشین‌پروری باید در دستور کار بنگاه‌ها قرار گیرد.
در شرایطی که فناوری با سرعت در حال تغییر است، سازمان‌هایی موفق‌تر خواهند بود که به جای صرفاً جذب نیروی متخصص، محیطی برای یادگیری، رشد و ماندگاری استعدادها ایجاد کنند.
۴. نوآوری و فناوری؛ ابزار رقابت‌پذیری حتی در شرایط بحران
چهارمین ستون تاب‌آوری، نوآوری و بهره‌گیری از فناوری‌های روز است.
یکی از اشتباهات مدیریتی در دوران رکود و بحران، کنار گذاشتن فعالیت‌های تحقیق و توسعه و متوقف کردن برنامه‌های نوآورانه است. البته طبیعی است که در شرایط محدودیت منابع، اولویت‌های سرمایه‌گذاری تغییر کند؛ اما توقف نوآوری می‌تواند توان رقابتی آینده بنگاه را به‌شدت تضعیف کند.
امروز ابزارهایی مانند هوش مصنوعی، تحلیل داده، اتوماسیون صنعتی و فناوری‌های دیجیتال فرصت‌های قابل توجهی برای کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری، بهبود کیفیت محصولات و توسعه بازار فراهم کرده‌اند.
بنگاه‌های اقتصادی باید ارتباط خود را با دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، استارتاپ‌ها و مراکز نوآوری تقویت کنند و مسائل واقعی خود را به پروژه‌های فناورانه تبدیل کنند.
نکته مهم این است که نوآوری الزاماً به معنای اختراع یک محصول جدید یا سرمایه‌گذاری سنگین در فناوری نیست. تغییر در مدل کسب‌وکار، روش تولید، شیوه فروش، مدیریت زنجیره تأمین و ارائه خدمات نیز می‌تواند مصداق نوآوری باشد.
در واقع، نوآوری نباید فعالیتی لوکس و مختص دوران رونق تلقی شود؛ بلکه یکی از ابزارهای اصلی بقا، سازگاری و رشد در شرایط بحران است.
۵. کسب‌وکارهای خانوادگی؛ ضرورت حرفه‌ای‌سازی و انتقال تجربه میان نسل‌ها
پنجمین موضوعی که در بحث تاب‌آوری بنگاه‌ها باید جدی گرفته شود، وضعیت کسب‌وکارهای خانوادگی است. بخش قابل توجهی از فعالیت‌های اقتصادی کشور بر پایه تلاش کارآفرینان و خانواده‌هایی شکل گرفته که طی سال‌ها سرمایه، تجربه، اعتبار و شبکه ارتباطی ارزشمندی ایجاد کرده‌اند.
این کسب‌وکارها از مزیت‌هایی همچون اعتماد، تعهد، سرمایه اجتماعی و نگاه بلندمدت برخوردارند؛ اما در صورت فقدان ساختار حرفه‌ای مدیریت، ممکن است با چالش‌هایی همچون تعارضات خانوادگی، وابستگی بیش از حد به مؤسس، ضعف جانشین‌پروری و دشواری انتقال مدیریت به نسل بعد مواجه شوند.
تفکیک روابط خانوادگی از روابط مدیریتی، تعیین شایستگی به‌عنوان معیار تصدی مسئولیت، استفاده از مدیران حرفه‌ای، طراحی نظام حکمرانی شرکتی و برنامه‌ریزی برای انتقال دانش و تجربه میان نسل‌ها، از الزامات پایداری این بنگاه‌هاست.
باید میراث کارآفرینی نسل اول را حفظ کنیم، اما در عین حال اجازه دهیم نسل‌های بعدی با دانش مدیریتی جدید، فناوری و نگاه متفاوت به بازار، مسیر توسعه بنگاه را ادامه دهند.
یادگیری جمعی؛ حلقه اتصال پنج ستون تاب‌آوری
در کنار این پنج محور، یک موضوع اساسی دیگر نیز وجود دارد و آن ضرورت شکل‌گیری فرهنگ یادگیری جمعی در میان کارآفرینان است.
در اقتصاد ایران، تجربه‌های ارزشمندی از عبور بنگاه‌ها از بحران‌های ارزی، تحریم، رکود، محدودیت‌های تأمین و تغییرات بازار وجود دارد؛ اما بخش زیادی از این تجربه‌ها در محدوده همان بنگاه باقی می‌ماند و به دانش مشترک تبدیل نمی‌شود.
ما باید فضایی ایجاد کنیم که کارآفرینان بتوانند تجربه‌های موفق و حتی شکست‌های خود را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. یادگیری از شکست دیگران، انتقال تجربه میان نسل‌ها و ثبت دانش مدیریتی، می‌تواند هزینه آزمون و خطا را در اقتصاد کاهش دهد.
در این مسیر، مراکز نوآوری و نهادهای تسهیلگر نیز می‌توانند نقش مهمی در ایجاد ارتباط میان کارآفرینان، شرکت‌های دانش‌بنیان، سرمایه‌گذاران و صاحبان تجربه ایفا کنند.
از تاب‌آوری بنگاه تا تاب‌آوری اقتصاد ملی
در نهایت باید پذیرفت که تاب‌آوری اقتصادی صرفاً مسئولیت یک کارآفرین یا یک بنگاه نیست. پایداری اقتصاد ملی به توانمندی مجموعه‌ای از بنگاه‌های اقتصادی، کیفیت ارتباطات میان آنها، ظرفیت نوآوری و کارآمدی نهادهای پشتیبان وابسته است.
اگر بخواهیم اقتصاد کشور در برابر تحریم‌ها، جنگ و شوک‌های بیرونی مقاوم‌تر باشد، باید به تقویت بخش خصوصی، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، حرفه‌ای‌سازی مدیریت بنگاه‌ها، گسترش شبکه‌های همکاری و بهبود محیط کسب‌وکار توجه کنیم.
کارآفرینان نیز باید پنج اولویت را در دستور کار قرار دهند: مدیریت هوشمند منابع و سناریوهای بحران، توسعه شبکه‌های همکاری، حفظ و ارتقای سرمایه انسانی، سرمایه‌گذاری مسئله‌محور در نوآوری و فناوری و حرفه‌ای‌سازی ساختارهای مدیریتی.
بحران‌ها همواره بخشی از مسیر کارآفرینی بوده‌اند؛ اما آنچه سرنوشت بنگاه‌ها را تعیین می‌کند، تنها شدت بحران نیست، بلکه میزان آمادگی، کیفیت تصمیم‌گیری و توانایی یادگیری و همکاری آنهاست.
آینده متعلق به کسب‌وکارهایی نیست که فقط در شرایط عادی موفق‌اند؛ آینده متعلق به بنگاه‌هایی است که در شرایط دشوار نیز می‌توانند اعتماد بسازند، نوآوری کنند، خود را با تغییرات تطبیق دهند و از دل تهدیدها فرصت خلق کنند.
باید از کسب‌وکارهای جزیره‌ای به سمت یک اکوسیستم همکار، یادگیرنده و تاب‌آور حرکت کنیم؛ چراکه تاب‌آوری بنگاه‌ها، زمانی به قدرت اقتصادی کشور تبدیل می‌شود که به تاب‌آوری یک اکوسیستم منسجم منجر شود.
دیدگاه‌ها
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفر باشید.
ارسال دیدگاه برای این مطلب بسته است.